دتکتور گاز ضد انفجار چیست؟

دتکتور گاز ضد انفجار چیست؟

دتکتور گاز ضد انفجار (Explosion-Proof Gas Detector) تجهیزی است که برای تشخیص نشتی گازهای قابل اشتعال، سمی یا خفگی در محیط‌های صنعتی طراحی شده و مهم‌تر از آن، در صورت وجود گاز قابل اشتعال، خود منبع جرقه، حرارت یا اشتعال نمی‌شود.

این دتکتورها معمولاً در محیط‌های پرخطر نصب می‌شوند؛ مانند:

• نفت، گاز و پتروشیمی
• پالایشگاه و مخازن
• صنایع رنگ و رزین
• صنایع دارویی
• ایستگاه‌های CNG و LNG
• مراکز تولید حلال، اتانول، الکل

چرا باید از دتکتور ضد انفجار استفاده کرد؟

در محیط‌های دارای گازهای قابل‌انفجار، یک دتکتور معمولی (Non-Ex) می‌تواند باعث خطر شود زیرا:

• برد الکترونیکی ممکن است جرقه تولید کند
• سنسور ممکن است گرمای بیش از حد ایجاد کند
• قطع و وصل رله‌ها می‌تواند ایجاد قوس الکتریکی کند

بنابراین، تجهیز باید مطابق استاندارد ATEX یا IECEx ساخته شود تا:

• جرقه به بیرون راه پیدا نکند
• حرارت سطح از حد مجاز کلاس دمایی (T-Class) بیشتر نشود
• در برابر نفوذ گاز مقاوم باشد (IP66/67)

انواع دتکتور گاز ضد انفجار

دتکتورهای ضد انفجار بر اساس نوع سنسور، نوع حفاظت Ex و نوع گاز هدف دسته‌بندی می‌شوند.

1) بر اساس نوع سنسور

سنسور کاتالیستی (Catalytic – Pellistor)

برای تشخیص گازهای قابل اشتعال

مثل: متان، پروپان، بوتان، هیدروژن

مزایا:

• قیمت مناسب
• پاسخ سریع

معایب:

• نیاز به کالیبراسیون دوره‌ای
• حساس به سموم سیلیکونی

 مادون قرمز (IR)

برای گازهای هیدروکربنی و CO₂

مزایا:

• عدم نیاز به اکسیژن
• پایداری طولانی‌مدت
• مناسب برای فضاهای Offshore

معایب:

• قیمت بالاتر

 سنسور الکتروشیمیایی (Electrochemical)

برای گازهای سمی

مثل: H₂S ،CO ،Cl₂ ،NH₃

سنسور نیمه‌هادی (MOS)

معمولاً در محیط‌های کم‌خطر یا به‌عنوان لایه دوم امنیت استفاده می‌شود.

بر اساس نوع حفاظت ضد انفجار

دتکتورهای گاز ضد انفجار ممکن است با حفاظت‌های متفاوتی ساخته شوند:

Ex d – Flameproof

• رایج‌ترین نوع
• محفظه مقاوم در برابر انفجار
• جرقه‌های داخلی به بیرون منتقل نمی‌شوند
• مناسب Zone 1 و Zone 2

Ex ia / Ex ib – Intrinsically Safe

• ایمنی ذاتی
• انرژی مدار آن‌قدر کم است که باعث جرقه نمی‌شود
• مناسب Zone 0، Zone 1

Ex t – Dust Protection

برای محیط‌های گردوغبار قابل اشتعال

Grade III

Ex n – Non Sparking

برای مناطق با ریسک کم

Zone 2

3) انواع دتکتور بر اساس گاز هدف

• Combustible Gas Detector (قابل اشتعال)
• Toxic Gas Detector (سمی)
• Oxygen Detector (کمبود یا افزایش اکسیژن)
• CO₂ Detector (دی‌اکسیدکربن – فضاهای بسته)

ویژگی‌های مهم یک دتکتور گاز ضد انفجار حرفه‌ای

یک دتکتور استاندارد باید ویژگی‌های زیر را داشته باشد:

• تأییدیه ATEX یا IECEx
• درجه حفاظت IP66 یا IP67
• کلاس دمایی مناسب (T4، T5 یا T6)
• خروجی‌های استاندارد صنعتی (4-20 mA، Modbus، Relay)
• قابلیت Zero / Span Calibration
• مقاوم در برابر ضربه، UV، رطوبت
• قابلیت تست از راه دور (Bump Test)

استانداردهای دتکتور گاز ضد انفجار

مهم‌ترین استانداردها عبارت‌اند از:

• ATEX 2014/34/EU
• IECEx Certified
• EN 60079-0 (استاندارد عمومی Ex)
• EN 60079-1 (Flameproof)
• EN 60079-11 (Intrinsic Safety)
• EN 60079-29-1 (عملکرد دتکتور گاز)

کاربردهای دتکتور گاز ضد انفجار

• تاسیسات نفت و گاز
• خطوط لوله و ایستگاه تقلیل فشار
• پتروشیمی و پالایشگاه
• صنایع رنگ و رزین
• صنایع غذایی (اتانول – CO₂)
• سکوهای دریایی (Offshore)
• صنایع دارویی
• مخازن نگهداری مواد شیمیایی

اشتباهات رایج در انتخاب دتکتور گاز

❌ توجه صرف به قیمت

❌ انتخاب سنسور IR برای گازهای غیرهیدروکربنی

❌ خرید دتکتور Ex d برای Zone 0 (غیرمجاز)

❌ نادیده گرفتن کلاس دمایی

❌ استفاده نکردن از Bump Test ماهانه