تفاوت ATEX و IECEx چیست؟

تفاوت ATEX و IECEx چیست؟ راهنمای کامل علائم اختصاری تجهیزات ضد انفجار

در محیط‌هایی که گازهای قابل اشتعال، بخارات، مایعات، گرد و غبار یا الیاف قابل انفجار وجود دارد، کوچک‌ترین جرقه می‌تواند منجر به آتش‌سوزی یا انفجار شود. به همین دلیل، انتخاب تجهیزات الکتریکی و غیرالکتریکی مناسب برای این فضاها اهمیت بسیار زیادی دارد.

در چنین شرایطی، تجهیزات باید به‌گونه‌ای طراحی و تأیید شده باشند که احتمال ایجاد منبع اشتعال را به حداقل برسانند. دو چارچوب اصلی و شناخته‌شده برای این موضوع، ATEX و IECEx هستند. این دو سیستم به مهندسان، تولیدکنندگان و بهره‌برداران کمک می‌کنند تا تجهیزات مناسب برای محیط‌های خطرناک را شناسایی و انتخاب کنند.

ATEX چیست؟

ATEX مخفف عبارت فرانسوی Atmosphères Explosibles به‌معنای «اتمسفرهای انفجاری» است. این نام به مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها و الزامات اتحادیه اروپا برای کنترل خطر انفجار در محیط‌های کاری و تجهیزات مرتبط اشاره دارد.

ATEX در اصل دو بخش اصلی دارد:

1) دستورالعمل محیط کار ATEX 1999/92/EC

این بخش که با نام ATEX 137 نیز شناخته می‌شود، به ایمنی کارکنان در محیط‌های بالقوه انفجاری می‌پردازد. تمرکز آن بیشتر بر کارفرما و مسئولان ایمنی است و مواردی مانند:

• ارزیابی خطر انفجار
• تقسیم‌بندی نواحی خطرناک
• انتخاب تجهیزات مناسب
• نصب و نگهداری صحیح
• بازرسی‌های دوره‌ای

را پوشش می‌دهد.

2) دستورالعمل تجهیزات ATEX 2014/34/EU

این بخش که با نام ATEX 114 شناخته می‌شود، جایگزین دستورالعمل قدیمی 94/9/EC شده است. این دستورالعمل به تولیدکنندگان مربوط می‌شود و الزامات فنی، ایمنی و فرآیندهای ارزیابی انطباق را مشخص می‌کند.

به زبان ساده، اگر تجهیزی قرار است در بازار اتحادیه اروپا برای استفاده در محیط‌های مستعد انفجار عرضه شود، باید الزامات ATEX را برآورده کند.

IECEx چیست؟

IECEx مخفف International Electrotechnical Commission System for Certification to Standards Relating to Equipment for Use in Explosive Atmospheres است.

به بیان ساده، IECEx یک سیستم بین‌المللی صدور گواهی برای تجهیزات مورد استفاده در جوهای انفجاری است. این سیستم با هدف تسهیل تجارت جهانی و ایجاد یک زبان مشترک برای تأیید تجهیزات ضد انفجار توسعه یافته است.

ویژگی‌های مهم IECEx

• بیشتر بر تجهیزات الکتریکی تمرکز دارد
• برای بازارهای بین‌المللی بسیار پرکاربرد است
• معمولاً از فرآیندهای ارزیابی و مستندسازی سخت‌گیرانه‌تری استفاده می‌کند
• به مهندسان و خریداران کمک می‌کند تا سطح حفاظت تجهیز را دقیق‌تر تشخیص دهند

چرا شناخت علائم اختصاری ATEX و IECEx مهم است؟

روی تجهیزات ضد انفجار، علائم و کدهایی درج می‌شود که مشخص می‌کند تجهیز برای چه محیطی مناسب است، چه سطحی از حفاظت دارد و در چه شرایطی می‌توان از آن استفاده کرد.

اگر این علائم درست تفسیر نشوند، احتمال انتخاب اشتباه تجهیز و در نتیجه افزایش خطر حادثه وجود دارد.

اجزای اصلی علامت‌گذاری تجهیزات ضد انفجار

در یک برچسب معمولی ATEX/IECEx، چند بخش کلیدی وجود دارد که هرکدام مفهوم خاصی دارند:

1) CE Mark

علامت CE نشان می‌دهد که محصول توسط سازنده ارزیابی شده و با الزامات اساسی اتحادیه اروپا در زمینه ایمنی، سلامت و حفاظت محیط‌زیست سازگار است.

2) Ex Mark

نماد Ex نشان‌دهنده این است که تجهیز برای استفاده در محیط‌های انفجاری طراحی شده است.

3) Equipment Group

گروه تجهیزات مشخص می‌کند تجهیز برای چه نوع محیطی ساخته شده است:

• Group I: تجهیزات برای معادن
• Group II: تجهیزات برای محیط‌های صنعتی سطح زمین با گازها و بخارات
• Group III: تجهیزات برای محیط‌های دارای گرد و غبار

4) Equipment Category

دسته تجهیزات سطح حفاظت موردنیاز را نشان می‌دهد.

هرچه عدد دسته پایین‌تر باشد، سطح حفاظت بالاتر است.

5) Environment / Atmosphere

نوع محیط خطرناک را مشخص می‌کند:

• G = گاز، بخار یا مه
• D = گرد و غبار

6) Protection Type

نوع حفاظت به‌صورت یک یا دو حرف کوچک نمایش داده می‌شود و نشان می‌دهد تجهیز با چه مکانیزمی از اشتعال جلوگیری می‌کند.

مثال‌ها:

• d: Flameproof enclosure
• e: Increased safety
• i: Intrinsic safety
• p: Pressurization

7) Dust Groups

برای گرد و غبار، گروه‌بندی جداگانه‌ای وجود دارد:

• IIIA: الیاف یا ذرات معلق قابل اشتعال
• IIIB: گرد و غبار غیرهادی
• IIIC: گرد و غبار هادی

8) Temperature Classification

کلاس دمایی نشان می‌دهد حداکثر دمای سطح تجهیز چقدر است.

این موضوع بسیار مهم است، چون دمای زیاد سطح تجهیز می‌تواند باعث اشتعال گاز یا گرد و غبار اطراف شود.

9) Equipment Protection Level (EPL)

این مورد بیشتر در IECEx دیده می‌شود و سطح حفاظت تجهیز را نشان می‌دهد.

EPL مشخص می‌کند تجهیز برای چه سطحی از خطر مناسب است.

گروه‌های تجهیزات در استانداردهای Ex

گروه I

برای معادن طراحی شده است؛ به‌ویژه محیط‌هایی که شامل گاز متان و گرد و غبار زغال‌سنگ هستند.

گروه II

برای صنایع سطح زمین و محیط‌هایی با گاز، بخار یا مه استفاده می‌شود. این گروه به سه زیرگروه تقسیم می‌شود:

• IIA: برای گازهایی با خطر کمتر، مانند پروپان
• IIB: برای گازهایی با خطر متوسط، مانند اتیلن
• IIC: برای گازهایی با خطر بالا، مانند هیدروژن و استیلن

گروه III

برای گرد و غبار و ذرات معلق در صنایع سطح زمین استفاده می‌شود و شامل سه زیرگروه است:

• IIIA: الیاف و ذرات معلق
• IIIB: گرد و غبار غیرهادی
• IIIC: گرد و غبار هادی

زون‌های خطرناک چه هستند؟

در طراحی و انتخاب تجهیزات ضد انفجار، محیط‌ها معمولاً به زون‌ها تقسیم می‌شوند تا شدت و احتمال حضور ماده قابل اشتعال مشخص شود.

زون‌های گازی

• Zone 0: حضور مداوم یا طولانی‌مدت گاز انفجاری
• Zone 1: احتمال حضور در شرایط عادی کار
• Zone 2: احتمال حضور کم و کوتاه‌مدت

زون‌های گرد و غبار

• Zone 20: حضور دائمی یا طولانی‌مدت گرد و غبار انفجاری
• Zone 21: احتمال حضور در شرایط عادی
• Zone 22: احتمال حضور کم و کوتاه‌مدت

شناخت زون‌ها برای انتخاب سطح حفاظت مناسب حیاتی است.

مثال از نحوه خواندن یک برچسب ضد انفجار

فرض کنید روی یک تجهیز نوشته شده باشد:

II 2G Ex d IIC T4 Gb

این کد به چه معناست؟

• II: تجهیز برای صنایع سطح زمین است
• 2G: مناسب برای گاز و سطح حفاظت بالا
• Ex: تجهیز ضد انفجار است
• d: نوع حفاظت، یعنی flameproof
• IIC: مناسب برای سخت‌ترین گروه گازی
• T4: کلاس دمایی
• Gb: سطح حفاظت تجهیز در IECEx

این نوع برچسب‌خوانی به مهندسان کمک می‌کند تا با یک نگاه، مناسب بودن تجهیز برای محیط موردنظر را بررسی کنند.

هنگام انتخاب تجهیزات ضد انفجار به چه نکاتی توجه کنیم؟

برای انتخاب درست، فقط وجود برچسب Ex کافی نیست. باید موارد زیر هم بررسی شود:

• نوع ماده قابل اشتعال در محیط
• زون خطرناک
• دمای اشتعال ماده
• نوع تجهیز و کاربرد آن
• شرایط نصب و تهویه
• استاندارد و گواهی معتبر
• سازگاری تجهیز با شرایط محیطی مانند رطوبت، خوردگی و لرزش

جمع‌بندی

ATEX و IECEx دو سیستم مهم برای تأیید و علامت‌گذاری تجهیزات مورد استفاده در محیط‌های انفجاری هستند.

ATEX بیشتر یک الزام قانونی اروپایی است و هم برای تجهیزات الکتریکی و هم غیرالکتریکی کاربرد دارد، در حالی که IECEx یک سیستم بین‌المللی و عمدتاً متمرکز بر تجهیزات الکتریکی است.

درک صحیح علائم اختصاری، گروه‌های تجهیزات، نوع حفاظت، زون‌ها و کلاس دمایی برای انتخاب ایمن تجهیزات در صنایع نفت و گاز، پتروشیمی، معدن، داروسازی، غذایی و هر محیط مستعد انفجار ضروری است.